Treść

Koncepcja wdrożenia GOZ

Gmina Łukowica

WPROWADZENIE

Gospodarka o obiegu zamkniętym (GOZ) jest wyzwaniem, polegającym na zmianie sposobu funkcjonowania społeczności. Celem GOZ jest przejście z liniowego na cyrkularny – zamknięty model konsumpcji i produkcji. Zmiany tej dokonać można jedynie angażując społeczność na wszystkich szczeblach – od szczebla decyzyjnego, przez sektor wytwórczy do poziomu konsumentów.
To konsument decyduje ostatecznie o swoich wyborach, zatem istotne znaczenie we wdrażaniu GOZ ma zmiana postaw konsumenckich prowadząca do świadomego i zrównoważonego modelu konsumpcji.

Rolą poziomu władzy jest jednocześnie stworzenie takich zachęt i opracowanie polityk umożliwiających w sposób płynny zmianę nawyków i postaw oraz tworzenie mechanizmów prawnych i ekonomicznych, jakie wpływać mają na sektor produkcji promując przejście do modeli zamkniętych.

Pomimo, że idea gospodarki o obiegu zamkniętym jest ideą na poziomie europejskim, skutecznie można ją wdrażać na każdym poziomie administracyjnym. Najniższy poziom samorządu terytorialnego, jakim jest gmina również posiada narzędzia, które w sposób efektywny mogą doprowadzić w stosunkowo krótkim czasie do zmiany postaw obywateli, zmiany w modelu konsumpcji, a przez to stymulować lokalnych producentów i usługodawców do przejścia na nowe modele biznesowe zgodne z ideą GOZ.

Pamiętać należy, że zgodnie z założeniami, pełne wdrożenie GOZ powinno mieć pozytywny efekt nie tylko środowiskowy, ale też ekonomiczny. Wg analiz Komisji Europejskiej, powstać mogą nowe miejsca pracy, w niektórych sektorach wygenerowane zostaną znaczące oszczędności, a w innych otworzą się nowe możliwości poszerzenia oferty usługowej, co sprzyjać będzie zwiększaniu obrotów. GOZ to też innowacje – zarówno społeczne, jak i gospodarcze.

Kierując się powyższymi uwarunkowaniami, Gmina Łukowica opracowała program pilotażowy wdrożenia elementów GOZ na szczeblu małej gminy wiejskiej.

CEL i ZAKRES PROJEKTU

Celem projektu jest wejście gminy Łukowica na drogę prowadzącą do sukcesywnego wdrożenia modelu gospodarki o obiegu zamkniętym. W szczególności osiągnięcia zmiany w zakresie postaw i zachowań konsumentów, przedsiębiorców oraz lokalnych władz w obszarach objętych projektem.

Zakres projektu obejmuje 5 obszarów, które ze względu na charakter gminy uznano za priorytetowe:

- energia odnawialna,

- inwestycje energooszczędne,

- odzysk wody

- odpady

- świadome społeczeństwo.

Zgodnie z zasadami gospodarki o obiegu zamkniętym, w trakcie realizacji projektu zwracana będzie szczególna uwaga na osiąganie efektu synergii pomiędzy działaniami ze wskazanych obszarów.

Podmiotem odpowiedzialnym za realizację całego projektu będzie Gmina Łukowica, odbiorcami projektu będzie cała społeczność Gminy, w szczególności jej mieszkańcy, ale też lokalni przedsiębiorcy i osoby odwiedzające Gminę.

CHARAKTERYSTYKA GMINY

Gmina Łukowica położona jest w województwie małopolskim, na zachód od Nowego Sącza w powiecie limanowskim. Według danych Ministerstwa Finansów, biorąc pod uwagę kryterium dochodu z podatków na mieszkańca za 2013 rok, z kwotą 343,59 zł, gmina Łukowica była najbiedniejszą polską gminą (w 2016 roku wskaźnik G dochodów podatkowych gminy do liczby mieszkańców gminy ustalono na poziomie 527,91 zł).

Gmina rozciąga się na powierzchni 69,7 km² i jest zamieszkiwana przez 10 095 mieszkańców, co daje średnią gęstość zaludnienia na poziomie 145 os./km².

Użytki rolne stanowią około 65% powierzchni, a lesistość jest na poziomie 25%.

OPIS DZIAŁAŃ

Energia odnawialna

Wraz z rozwojem społecznym, zwiększa się zapotrzebowanie na energię. Zarówno procesy produkcyjne, jak i zużycie energii na cele prywatne w rozwijających się społeczeństwach wzrasta. Jednakże już społeczności wysoko rozwinięte dbają o to, żeby wzrost gospodarczy nie wiązał się linearnie ze wzrostem zużycia energii. Wprowadzane są działania mające na celu ograniczenie konsumpcji energii oraz promowana jest energetyka odnawialna.

W ramach pilotażowego projektu, w Gminie Łukowica powstaną elementy energetyki odnawialnej – w strategicznych punktach Gminy, w miejscach użyteczności publicznej (np. parki, zieleńce, tereny sportowe) umiejscowionych zostanie 5 ławek z panelami słonecznymi. Na powierzchni dachu budynku Gminnego Ośrodka Kultury w Łukowicy zostaną zamontowane ogniwa fotowoltaiczne. Wytworzona przez ogniwa energia będzie wykorzystywana na potrzeby utrzymania lodowiska w sezonie zimowym. Ewentualna nadwyżka energii elektrycznej wyprodukowanej w instalacji fotowoltaicznej, która nie zostanie zużyta na potrzeby utrzymania lodowiska będzie przekazywana do sieci elektroenergetycznej. Ponadto na placu zabaw w Łukowicy wybudowana zostanie altana z panelami fotowoltaicznymi, gdzie będzie można doładować telefon. W działania z zakresu energooszczędności wpisuje się również montaż lamp ulicznych hybrydowych w ilości 40 szt. Zostaną one posadowione wzdłuż dróg gminnych i częściowo przy drodze powiatowej, które ze względów finansowych nie są oświetlone. Lampa hybrydowa łączy system solarny i wiatrowy, nie wymaga przyłączenia do sieci energetycznej, a w związku z tym nie generuje kosztów i nie wymaga dodatkowych nakładów. Najbardziej złożonym zadaniem będzie kompleksowa modernizacja budynku szkoły podstawowej w Łukowicy obejmująca montaż ogniw fotowoltaicznych i pompy ciepła oraz wymianę oświetlenia wewnętrznego i zewnętrznego na oświetlenie ledowe.

Odzysk wody deszczowej

Miesięcznie zużywamy ogromne ilości wody błędnie uznając jej zasoby jako nieograniczone. Niestety zasoby wody zmniejszają się. Najwięcej wody pitnej zużywamy do mycia, prania, podlewania ogrodu czy chociażby spłukiwania toalet. Ogromne ilości wody zużywane są w rolnictwie, szczególnie myślimy tutaj o sadownictwie. Mając więc na względzie fakt, że teren Gminy Łukowica użytkowany jest przede wszystkim rolniczo, należy dążyć do takiego modelu korzystania z zasobów wody, gdzie jak największa jej ilość mogłaby być poddana odzyskowi.

Stając przed wyzwaniem ekologicznego i oszczędnego korzystania z wody, w ramach pilotażowego projektu GOZ, przy budynkach oczyszczalni ścieków w Łukowicy i w Świdniku zostaną zainstalowane zbiorniki na deszczówkę. Dodatkowo o środki do Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej na zakup i montaż zbiorników na deszczówkę będą mogli indywidualnie występować mieszkańcy Gminy Łukowica.

Odpady

W pełni wdrożonym systemie GOZ odpady powinny być traktowane jako surowce wtórne i temu powinny służyć wszystkie działania poprzedzające powstanie odpadów na wcześniejszych etapach życia produktu lub usługi. Na każdym szczeblu powinno dążyć się do ograniczania ich wytwarzania, maksymalizacji powtórnego użycia i recyklingu. Na początku jednak, gospodarka odpadami jest jednym z kluczowych elementów, nad którym trzeba pracować żeby zmienić mentalność i podejście do modelu Kup=>użyj => wyrzuć.

W szczególności Gmina ma narzędzia, które pozwalają jej na realny wpływ na mieszkańców i zmianę ich postaw wobec prawidłowej gospodarki odpadami, jako że jest to jeden z obszarów w ramach realizacji zadań własnych Gminy.

W ramach projektu zaproponowano intensyfikację selektywnej zbiórki m. in. elektroodpadów, które absolutnie nie powinny znaleźć się w strumieniu odpadów zmieszanych. Odpady takie jak: zużyte żarówki, zużyte baterie, płyty CD, DVD, telefony komórkowe, ładowarki, tonery można będzie zbierać w innowacyjnym pojemniku, który umożliwia osobną zbiórkę tych odpadów. Jest to pojemnikskładający się z 7 komór o pojemności 33 l każda. Każda komora ma swój własny wlot oraz miejsce na opisanie rodzaju odpadu. Pojemnik zostanie posadowiony na terenie szkoły podstawowej w Łukowicy. Nacisk położony jest przede wszystkim na edukację dzieci i młodzieży w zakresie segregacji odpadów niebezpiecznych. Również pozostali mieszkańcy Gminy będą mogli oddawać m. in. elektroodpady do pojemnika zlokalizowanego na terenie szkoły. Ilość elektroodpadów ciągle wzrasta i tym samym istnieje potrzeba ciągłego informowania i uświadamiania mieszkańców, że są to odpady niebezpieczne. W roku 2017 zebrano 0,4 Mg odpadów niebezpiecznych. Niestety wg sprawozdań przedsiębiorstwa odbierającego odpady komunalne są to tylko odpady o kodzie 20 01 28. Nie ma wykazanej zbiórki elektroodpadów czy zużytych baterii. Przede wszystkim więc chodzi o zwrócenie uwagi mieszkańców na to, że żarówka, bateria czy telefon to odpady niebezpieczne i nawet w częściach nie powinny trafiać do strumienia odpadów zmieszanych. Zamieszczenie na pojemniku nazw zbieranych w nim elektroodpadów i innych niebezpiecznych powinno prowokować pytanie „jak ja pozbywam się tych odpadów?”. Sam pojemnik poprzez opisy zamieszczone na pojemniku oraz otwory wlotowe przyporządkowane do opisu odpadu będzie ułatwiać odpowiednią segregację odpadów niebezpiecznych. Odpady zebrane w pojemniku będą odbierane przez przedsiębiorstwo odbierające odpady komunalne z terenu Gminy Łukowica. Przedsiębiorstwo zagospodaruje je zgodnie z hierarchią postępowania z odpadami określoną w ustawie o odpadach.

Świadome społeczeństwo

Wdrożenie GOZ wiąże się z koniecznością zmiany postaw i świadomości społecznej. Dlatego też kluczową rolę w pilotażowym projekcie mieć będzie kampania informacyjno-edukacyjna.

Kampania trwać będzie przez cały okres realizacji projektu. Celem kampanii będzie zaangażowanie jak największej liczby mieszkańców w faktyczne działania na rzecz GOZ. Kampania obejmować będzie wszystkie zagadnienia GOZ i wskazywać będzie na realne korzyści, w tym ekonomiczne, jakie wiążą się ze zmianą sposobu życia.

W ramach kampanii :

• powstanie nowa strona internetowa dostosowana do potrzeb osób niepełnosprawnych (niedowidzących, niesłyszących) wraz z aplikacją interaktywną,
• powstanie pełna wizualizacja (znak graficzny, logo, dźwięk) nowego wizerunku Gminy Łukowica związanego z GOZ (z późniejszym wykorzystaniem na stronie internetowej, jako plakaty, bannery, oznaczenia elementów infrastruktury, tablice informacyjne itp.),
• przeprowadzone zostaną szkolenia dla radnych i lokalnych liderów,
• nauczyciele i inne osoby pracujące z młodzieżą i dziećmi zostaną przeszkoleni z zakresu aktywnych metod nauczania, zasad GOZ, czego efektem byłby warsztat do dalszej pracy dydaktycznej,
• odbędą się konkursy dla dzieci i młodzieży,
• zaprojektowane zostaną gadżety dla gminy i nagrody w konkursach,
• na każdym wydarzeniu lokalnym tworzone będzie stoisko informacyjne GOZ z materiałami informacyjnymi,
• powstaną stałe punkty informacyjne bezobsługowe, gdzie zawsze będą dostępne materiały informacyjne, ulotki, plakaty itp.,
• zapewniona zostanie niezbędna infrastruktura do prowadzenia działań edukacyjnych, a tym samym poprawiać się będzie stan środowiska naturalnego.

WARTOŚĆ DODANA

Wdrożenie modelu GOZ wiąże się z konkretnymi korzyściami dla gminy i jej mieszkańców. Z korzyści miękkich – wzrośnie poziom świadomości ekologicznej poprzez poszerzanie wiedzy wśród mieszkańców i budowanie postaw ekologicznych. Świadomość, że wdrażany program jest wspólną własnością mieszkańców i mogą realnie wpływać na przebieg programu, spowoduje większe zaangażowanie.

Ponadto zmieni się wizerunek gminy na bardziej pozytywny. Poszczególne działania przyniosą też wymierne korzyści ekonomiczne – zastosowanie ogniw fotowoltaicznych, pompy ciepła, modernizacja oświetlenia zwiększy efektywność energetyczną i przyniesie oszczędności na poziomie gminnym w zakresie energii. Natomiast instalacja zbiorników na deszczówkę pozwoli zaoszczędzić zasoby i tym samym obniżyć koszty zużycia wody pitnej. Odzysk wody deszczowej jest rozwiązaniem ekologicznym. Przynosi wymierne korzyści finansowe. Realizacja przedsięwzięcia wpłynie na wzrost świadomości mieszkańców dotyczącej rozsądnego korzystania z wody pitnej. Inwestycje te pozytywnie wpłyną na budowanie świadomości ekologicznej.

Działania edukacyjne będą miały na celu stymulowanie mieszkańców do podejmowania inicjatyw, w tym związanych z przedsiębiorczością i wdrażaniem nowych rozwiązań w zakresie GOZ, co może wpłynąć na zwiększenie oszczędności a nawet przychodów w gospodarstwach domowych oraz aktywność zawodową mieszkańców i zwiększenie przychodów w gospodarstwach domowych. Realizacja działań zmierzających do przejścia na model GOZ na terenie stosunkowo małej gminy będzie również przykładem dla innych gmin o podobnych uwarunkowaniach i pozwoli na propagowanie idei zamkniętego obiegu w Polsce.

OGRANICZENIA I RYZYKA

Jak każdy projekt, wymagający zaangażowania mieszkańców, także i ten niesie ze sobą ryzyka społeczne. Związane są one głównie z brakiem gotowości mieszkańców do zmiany. Wdrożenie zasad gospodarki o obiegu zamkniętym wymaga zasadniczych zmian w konsumpcji i zmian postaw na każdym szczeblu – zarówno władzy lokalnej, sektora przedsiębiorstw, jak i samych konsumentów. Zmiana ta nie jest łatwa, gdyż wprowadza zupełnie nowe schematy myślowe i wymaga realnego zaangażowania i akceptacji nowych polityk i strategii.

Stąd też, zasadniczy wpływ na skuteczność projektu pilotażowego będzie mieć efektywnie przeprowadzona kampania informacyjno-edukacyjna z elementami angażującymi społeczność lokalną.

Dla poziomu Gminy, zasadniczym ograniczeniem jest ciężar finansowy związany z koniecznością poniesienia wkładu własnego. Aby ograniczyć to ryzyko, wybrano działania, które przyniosą Gminie wymierne efekty ekonomiczne (energia odnawialna, zbiorniki na deszczówkę), a które jednocześnie nie generują wysokich kosztów eksploatacyjnych.

OKRES REALIZACJI

Projekt pilotażowy rozpocznie się bezzwłocznie po uzyskaniu decyzji o finansowaniu. Zakłada się rozpoczęcie projektu w czerwcu 2018. Trwać będzie do końca 2020 roku.

Wydatki kwalifikowane ponoszone będą w roku 2018, 2019 i 2020. Kampania informacyjno-edukacyjna rozpocznie się w czerwcu 2018 i trwać będzie przez cały okres realizacji projektu. W roku 2018 przewiduje się wybór wykonawców i dostawców dla działań: zakup i montaż ławek z panelami słonecznymi, budowa altany z ogniwami fotowoltaicznymi, zakup i instalacja zbiorników na deszczówkę oraz zakup i instalacja pojemnika m. in. na elektroodpady. W roku 2019 przewiduje się wybór wykonawców dla działania: zakup i montaż lamp ulicznych hybrydowych, zakup i montaż ogniw fotowoltaicznych na powierzchni dachu budynku GOK w Łukowicy i budynku szkoły podstawowej w Łukowicy, a na 2020 planowana jest dalsza modernizacja szkoły podstawowej w Łukowicy.

Część działań wymaga uzyskania zgód i pozwoleń (np. zgłoszenie robót budowlanych dla altany, ławek z panelami słonecznymi, zbiorników na deszczówkę, pozwolenie na budowę dla instalacji fotowoltaicznej na budynku szkoły i GOK). Działania na rzecz uzyskania niezbędnych pozwoleń rozpoczęte zostaną w II kwartale 2018, aby możliwa była realizacja działań zaplanowanych w 2018 roku i kolejnych latach.

Pomimo, że okres realizacji projektu pilotażowego kończy się w 2020 roku, zakłada się, że podjęte działania będą miały charakter trwały i ciągły i będą jedynie początkiem wprowadzania szeregu innych zmian i aktywności w zakresie GOZ wdrażanych zarówno przez Samorząd, jak i mieszkańców czy lokalnych przedsiębiorców.